Ναρκωτικές ουσίες στις αρχαίες εθνικές θρησκείες

Η εύρεση ναρκωτικών ουσιών στις Αιγυπτιακές μούμιες, και ιδιαίτερα της Αμερικανικής κόκας, είναι μια σοβαρή ένδειξη εμπορικής σχέσης Ν. Αμερικής και Αιγύπτου. Όμως «υπερτεχνολογικές» νεοπαγανιστικές υποθέσεις δεν αποτελούν τον μονόδρομο της ερμηνείας μια τέτοιας πιθανής σχέσης.

Αριστερά & Μέσο Αριστερά: Ο καθηγητής της ανθρωπολογίας του Πανεπιστημίου του Μεξικού Σαντιάγκο Τζένοβς, απέδειξε ότι τα υπερατλαντικά ταξίδια την εποχή των Ολμέκ τουλάχιστον από τεχνική άποψη, ήταν δυνατά. (Πηγή: Ατλαντίδα, Το χαμένο Βασίλειο, Narration: Lance Henriksen, Executive Producers: Denis Donovan and Lisa Hutchison, Produced and Directed by Lisa Hutchison, Writers: Kevin Kenney and David Katzner, Editor: Ken Paonessa, Produced by Of Like Mind Productions © 2004 Discovery Communications, Inc. All rights Reserved, Προσφορά της Εφημερίδας «Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία».)

Μέσο Δεξιά & Δεξιά: Αυτή ήταν η πρωτόγονη βάρκα κατασκευασμένη από καλάμια, στο ταξίδι της οποίας ο καθηγητής Σαντιάγκο Τζένοβς συμμετείχε με άλλους ως πλήρωμα στην προσπάθεια του ανθρωπολόγου Θωρ Χέερνταλ να διασχίσει τον Ατλαντικό Ωκεανό. Ο καθηγητής πιστεύει στην σχέση Ν. Αμερικής και Αφρικής και βασίζεται σε διάφορες ενδείξεις μεταξύ των οποίων η ανθρωπολογία, η γλωσσολογία, η εθνολογία, τα ευρήματα από Βίκινγκς και Ρωμαίους στην Αμερικανική Ήπειρο. Η βάρκα αυτή κατασκευάστηκε με τις οδηγίες των Ινδιάνων ψαράδων της λίμνης Τιτικάκα στο Τιουανάκο. Οι θαλασσινές ικανότητες των αρχαίων Αμερικάνων είναι αμφίβολες, όμως όπως όλα δείχνουν έχουν υποτιμηθεί. (Πηγή: Ατλαντίδα, Το χαμένο Βασίλειο, Narration: Lance Henriksen, Executive Producers: Denis Donovan and Lisa Hutchison, Produced and Directed by Lisa Hutchison, Writers: Kevin Kenney and David Katzner, Editor: Ken Paonessa, Produced by Of Like Mind Productions © 2004 Discovery Communications, Inc. All rights Reserved, Προσφορά της Εφημερίδας «Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία».)

Βίντεο: Μέγεθος: 432Kb – Διάρκεια: 2΄ 24΄΄. Περιγράφεται η πιθανή πραγματοποίηση υπερατλαντικών ταξιδιών και δηλαδή η επικοινωνία μεταξύ Αμερικανικής Ηπείρου και Ευρώπης – Αιγύπτου, εφόσον στις Αιγυπτιακές μούμιες, που μοιάζουν κατά την τεχνική κατασκευής με τις μούμιες των Ν. Αμερικάνων του πολιτισμού Τιουανάκου, βρέθηκαν εκτός της Νικοτίνης και του Χασίς, Κοκαΐνη η οποία είναι γηγενές φυτό της Αμερικής. (Πηγή: Ατλαντίδα, Το χαμένο Βασίλειο, Narration: Lance Henriksen, Executive Producers: Denis Donovan and Lisa Hutchison, Produced and Directed by Lisa Hutchison, Writers: Kevin Kenney and David Katzner, Editor: Ken Paonessa, Produced by Of Like Mind Productions © 2004 Discovery Communications, Inc. All rights Reserved, Προσφορά της Εφημερίδας «Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία».)

Γυναίκες Αγιαμάρα στην πόλη Τιουανάκου της Ν. Αμερικής πωλούν και μασούν φύλλα κόκας που ελευθερώνουν την κοκαΐνη. (Πηγή: Ατλαντίδα, Το χαμένο Βασίλειο, Narration: Lance Henriksen, Executive Producers: Denis Donovan and Lisa Hutchison, Produced and Directed by Lisa Hutchison, Writers: Kevin Kenney and David Katzner, Editor: Ken Paonessa, Produced by Of Like Mind Productions © 2004 Discovery Communications, Inc. All rights Reserved, Προσφορά της Εφημερίδας «Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία».)

Αριστερά & Μέσο: Παρουσίαση των ποσοτήτων Νικοτίνης, Χασίς και Κοκαΐνης σε Αιγυπτιακές μούμιες (Μαλλιά, Μαλακούς ιστούς και οστά). (Πηγή: Ατλαντίδα, Το χαμένο Βασίλειο, Narration: Lance Henriksen, Executive Producers: Denis Donovan and Lisa Hutchison, Produced and Directed by Lisa Hutchison, Writers: Kevin Kenney and David Katzner, Editor: Ken Paonessa, Produced by Of Like Mind Productions © 2004 Discovery Communications, Inc. All rights Reserved, Προσφορά της Εφημερίδας «Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία».)

Μέσο & Δεξιά: Ο ανοσοποιητικός καθορισμός κοκαΐνης και Χασίς (THC) απέδειξε την παρουσία αυτών των ναρκωτικών σε όλα τα εννέα δείγματα. Η Νικοτίνη βρέθηκε σε οκτώ περιπτώσεις (Πίνακας 1). Αυτή είναι η πρώτη μελέτη που δείχνει την παρουσία της κοκαΐνης, χασίς και νικοτίνης σε Αιγυπτιακές Μούμιες, που ανάγονται περίπου στο 1000 π.Χ. Αυτό σημαίνει ότι οι τρεις αυτές οργανικές ουσίες είναι ικανές να επιζούν στα μαλλιά, σε μαλακούς ιστούς και οστά για 3000 χρόνια. (Πηγή: Ατλαντίδα, Το χαμένο Βασίλειο, Narration: Lance Henriksen, Executive Producers: Denis Donovan and Lisa Hutchison, Produced and Directed by Lisa Hutchison, Writers: Kevin Kenney and David Katzner, Editor: Ken Paonessa, Produced by Of Like Mind Productions © 2004 Discovery Communications, Inc. All rights Reserved, Προσφορά της Εφημερίδας «Κυριακάτικη Ελευθεροτυπία».)

Θεολογικά η εύρεση ναρκωτικών ουσιών στα σώματα των αρχαίων Αιγυπτίων ηγεμόνων και ενσαρκώσεων του θεού Ρα, αποτελεί μια σημαντική απόδειξη της πλάνης των αρχαίων θρησκειών και μια έμπρακτη απόδειξη για τα πάθη των λεγόμενων «αρχαίων θεών». Επίσης όλα αυτά σημειώνουν μια εξαιρετικής σπουδαιότητας διαφοροποίηση μεταξύ Ορθοδόξων λειψάνων και Αιγυπτιακών ταριχευμένων μούμιων, που επικεντρώνεται στην ποιότητα του βίου του αναφερόμενου προσώπου.

ΑΡΧΑΙΕΣ ΘΡΗΣΚΕΙΕΣ & ΠΡΟΣΩΠΑ

ΑΝΙΜΙΣΜΟΣ

Ανιμισμός (εκ του λατιν. anima= ψυχή). Όρος με συγκεχυμένη σημασία, καθόσον χρήση αυτού έγινε άλλη υπ’ άλλων. Στην ιατρική χρησιμοποίησαν αυτήν όπως δηλώσουν την θεωρία του Γερμανού Stahl, κατά την οποίαν ως αρχή της ζωής και πρώτον αυτής παράγοντα νοητέον την λογική ψυχή. Εν δε τις ιστορικές επιστήμες υπό τον όρο τούτον νοούν:

(1) την πίστη καθόλου εις πνεύματα και φαντάσματα·

(2) την πίστη στην εμψύχωση των πραγμάτων, των όντων καθόλου του κόσμου τούτου, καθ’ ην τα αντικείμενα έχουν ψυχή και τα φαινόμενα, ως λ. χ. η αστραπή, ο άνεμος, είναι εκδηλώσεις ενεργείας των εν αυτά οικούντων πνευμάτων·

(3) τέλος, την πίστη στην ύπαρξη των πνευμάτων των προγόνων και την μετ’ αυτής συνδεδεμένη λατρεία αυτών.

Μεταχειρίζονται λοιπόν τον όρο ανιμισμός και προς δήλωση της πρωτογενούς δεισιδαιμονίας (1) απλώς και προς δήλωση της κοσμοθεωρίας των πρωτογενών λαών και προς δήλωση της πρωτογενούς θρησκείας ή τουλάχιστον ουσιώδους αυτής γνωρίσματος. Εάν σε ταύτα προσθέσουμε, ότι υπό τον όρο τούτον νοούν και την θεωρία, καθ’ ην και στις ιστορικές θρησκείες υφίστανται πολυάριθμα κατάλοιπα λατρείας του θείου (εν τω δόγμα, τη μυθολογία και τη λατρεία), τελούντα υπό την επίδραση του ανιμισμού και εξ αυτού ερμηνευόμενα, η σύγχυση επαυξάνεται. Το πράγμα εξηγείται εκ του γεγονότος, ότι δεν είναι εύκολο να σχηματίσομε σαφή έννοια του φαινόμενου, όπερ καλούμε ανιμισμό, ουδέ να αποχωρήσουμε και απομονώσω μεν τα γνωρίσματα αυτού. Εν τη πρωτογενή άλλωστε θρησκεία τα πάντα είναι συγκεχυμένα ακόμη ούτως, ώστε δεν είναι δυνατόν να διακρίνουμε σαφώς αυτήν από της κυρίως δεισιδαιμονίας και της κοσμοθεωρίας. Προς αποφυγήν της συγχύσεως καλό είναι να διακρίνουμε το φαινόμενο σε ανιμισμό σε στενότερη και σε ανιμισμό σε ευρύτερη έννοια.

Ο ανιμισμός στη στενότερη έννοια έχει σχέση προς την ψυχή, ως εμφανίζεται αυτή στον άνθρωπο, ζώντα ή τεθνεώτα. Η ψυχή αυτή ή είναι κατ’ ανάγκη συνδεδεμένη προς το σώμα και τα επί μέρους όργανα αυτού, ή πιστεύεται ως αυτοτελής και ελευθέρα. Κατά την πρώτη περίπτωση θεωρείται ως κάποια ιδιότητα του σώματος ή των οργάνων του και υφίσταται εφ’ όσον διατηρείται το σώμα ή και ελάχιστα κατάλοιπα αυτού (νεφρά, καρδιά, διάφραγμα, αίμα, γεννητικά μόρια κτλ.,εν τα οποία και εντοπίζεται)· Εκ της πίστεως ταύτης εξηγείται η ανθρωποφαγία· ο τρώγων δηλαδή εκ των ειρημένων οργάνων ή πίνων το αίμα του σφαζομένου ανθρώπου πιστεύει ότι γίνεται μέτοχος της μυστηριώδους δυνάμεως, η οποία ενοικεί σε αυτόν. Δι’ αυτής εξηγούνται ωσαύτως τα περί τους νεκρούς έθιμα, ως λ. χ. η ταρίχευση, η οποία σκοπό έχει να κράτηση την ψυχή του τεθνεώτος δέσμια στο σώμα της, ώστε να μη δύναται να βλάπτει τους ζώντες· ο ενταφιασμός και η καύση, δια των οποίων εξαφανιζόμενου του σώματος αφανίζεται και η ψυχή και ούτως απαλλάσσονται αυτής οι ζώντες. Εντεύθεν εξηγείται και η χρήση των φυλακτών, τα όποια περιέχοντας μέρη του σώματος του νεκρού (όνυχας, οδόντας, τρίχας κτλ.) παρέχουν στον φέροντα δύναμιν, αντλούμενη εκ της εν αυτά ενοικούσης ψυχής του τεθνεώτος.

Κατά δε την δεύτερη περίπτωση η ψυχή νοείται ανεξάρτητος του σώματος, ελευθέρα και αυτοτελής. Στην περίσταση αυτής φθάνει ο άγριος δια του φαινόμενου της αναπνοής, δια της προσεκτικής παρατηρήσεως της τελευταίας εκπνοής του θνήσκοντος, δια των τελουμένων στα όνειρα, τα οράματα και στην έκσταση. Δια του ονείρου ιδίως φαίνεται ως να καταλείπει η ψυχή το σώμα και κατά την διάρκεια της ζωής· αλλ’ ο πραγματικός όμως βίος αυτής άρχεται μετά τον θάνατον του σώματος. Μετά τον από του σώματος οριστικό χωρισμό μεταβάλλεται σε σκώληκα, σε όφι, σε σαύρα, σε πτηνό ή χρυσαλίδα, εγκαθίσταται εντός δένδρων ή λίθων ή αποκτά ολέθρια διά τους ζώντας ελευθερία. Παύει πλέον να είναι ψυχή, μεταβαλλόμενη σε πνεύμα, σε όν δηλαδή, όπερ ουδένα έχει πλέον δεσμό προς το σώμα. Εκ του τοιούτου όντος γεννάται έπειτα φυσικώς και αβίαστα ο δαίμων, οπότε ο ανιμισμός μεταβάλλεται σε θρησκεία μετά των γνωρισμάτων του φετιχισμού, του τοτεμισμού, του μύθου κλπ. Συγχρόνως συνδυάζεται προς την μαγεία και αναπτύσσεται πρωτογενής τις Ιεραρχία.

Εκ των μέχρι τούδε ειρημένων καταφαίνεται σαφώς η σχέση του ανιμισμού προς την θρησκεία. Ο ανιμισμός δύναται να θεωρηθεί ως στάδιο προηγούμενο της θρησκείας, ως πρόδρομος αυτής ή ως βάση, αλλ’ αυτός ούτος δεν είναι ακόμη θρησκεία. Στη θρησκεία έχομε θετική σχέση του ανθρώπου προς ανώτερες δυνάμεις, παρά τις οποίες ζητεί προστασία και τις οποίες λατρεύει. Ο θρησκευόμενος άνθρωπος αισθάνεται εαυτόν εξηρτημένο απολύτως εκ των δυνάμεων τούτων, ενώ τουναντίον η σχέση προς τις ψυχές εκείνες ή τα πνεύματα είναι όλως εξωτερική· διότι αισθάνεται μεν φόβο και αγωνία ενώπιον αυτών, άλλα αποφεύγει αυτά εσωτερικά. Έπειτα τα όντα αυτά είναι αυθαίρετα και ασταθή, ενώ μετά της θρησκευτικής συνειδήσεως είναι συνδεδεμένη ή συναίσθηση σταθερών κανόνων και διατάξεων διεπουσών την πορεία των φαινόμενων. Δέον λοιπόν να διακρίνομε αυστηρά μεταξύ της πίστεως σε πνεύματα (ανιμισμός) και της λατρείας πνευμάτων. Ο άγριος είναι δυνατόν να είναι ασεβής, να παραμελεί δηλαδή την λατρεία των θείων δυνάμεων, οι οποίες παρίστανται υπό μορφή πνευμάτων, χωρίς ουδ’ επί στιγμήν να παύσει πιστεύων στα όντα εκείνα ή προσπαθώντας να εξηγήσει δι’ αυτών την φύση.

Διάφορος της θρησκείας είναι και ο ανιμισμός σε ευρύτερη έννοια, τ. έ. το φαινόμενο, κατά το οποίο άνθρωπος εμβάλλει τον εσωτερικό του βίο στη ζωή των περί αυτόν αντικειμένων και φαινόμενων. Ο άγριος δεν κέκτηται ιστορία, αποτελεί αδιάσπαστο ενότητα προς την φύση, είναι μάλλον φυσικό όν. Στη συνείδησή του δεν διακρίνει εαυτό από της περιβαλλούσης αυτόν φύσεως, προς την οποίαν αισθάνεται εαυτόν συγγενή. Προς την κατάσταση αυτή συνδέεται η ιδιότητα, κατά την οποίαν βλέπει τα πάντα εξ εαυτού, μεταφέρων εαυτόν στα αντικείμενα και νοών αυτά επί τη βάσει αναλογικών συλλογισμών αντλούμενων εκ του ιδίου αυτού βίου. Πιστεύει μόνον εκ νωθρότητας, ο ωκεανός εξαγριούται επί τη θέα λευκών ανθρώπων, το ουράνιο τόξο είναι τέρας, όπερ αρπάζει τα μικρά παιδία κ.τ.τ.! Με άλλες λέξεις ανιμισμός σε ευρύτερα έννοια είναι είδος πανεμψύχωσης, παραπλήσια προς εκείνη την οποία παρατηρούμε ασυναίσθητος μεν τελούμενη σε όλους, ενσυνείδητα δε σε ποιητές, προσωποποίηση των πάντων, κατά πρώτο μεν λόγο των κινητών όντων και πραγμάτων και των φαινόμενων, έπειτα δε και των ακινήτων. Ισοδυναμεί λοιπόν ο ανιμισμός αυτός προς παιδαριώδη μεταφυσική τού όχλου και δύναται να θεωρηθεί ως η θεωρητική βάσις της θρησκείας και της φιλοσοφίας, διαφαινόμενη προ πάντων στα πανθεϊστικά και φιλοσοφικά και θρησκευτικά συστήματα. Τουναντίον τον ανιμισμό σε στενότερη έννοια απαντάμε στην περί τους νεκρούς έθιμα των αγρίων λαών και στα κατάλοιπα της δεισιδαιμονίας, τα όποια βρίσκουμε μέχρι σήμερα μεταξύ των πολιτισμένων λαών. Εκ του ανιμισμού σε ευρύτερα έννοια γεννήθηκε ο φυσικός μύθος, ο οποίος έχει σχέση προς τα μεγάλα φυσικά φαινόμενα· εκ δε του ανιμισμού σε στενότερη έννοια ο τοτεμισμός, ή προγονολατρεία και η δαιμονολατρία. Και οι δύο δε μαζί οδήγησαν στην φυσική καλουμένη θρησκεία. Θα ήταν όμως όλως εσφαλμένο, εάν από των άρχων τούτων της θρησκείας ορμώμενοι θέλαμε να επιχειρήσουμε να καθορίσουμε και την φύση ή την αλήθεια αυτής (βλ. και θρησκεία).

Σημειώσεις α.α.

01. Η δεισιδαιμονία ως φόβος προς τους θεούς που εκδηλώνονται ως γεγονότα και δυνάμεις της φύσεως, αποτελεί την ραχοκοκαλιά όλων των λεγόμενων φυσικών θρησκειών, όπως και της αρχαίας ελληνικής, παρά τις όποιες προσπάθειες διαφόρων καθαρισμού αυτής και ρίψεως ανακολούθως της ευθύνης εις την Χριστιανική, η οποία αντιθέτως λατρεύει Θεό εκτός φύσεως.

Βιβλιογραφία

01. Tylor, Die Anfaenge der Kultur, 1873

02. Max Mutter, Naturliche Religion, 1890

03. Rohde, Psyche, 7η εκδ.1907

04. Wundt, Vοlkerpsychologie Δ 1,2 1910

05. Thiel, Kompendium der Religionsgeschichte, εκδ. 4η υπό Soederblom, 1912

06. Religion in Gechischte und Gegenwart, τόμος Ι εν λέξη

Πηγή: Ν. Ι . Λούβαρης, Καθηγητής της Εισαγωγής και της Ερμηνείας της Καινής Διαθήκης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τόμος Δ΄, σσ.777 – 778

ΤΟΤΕΜΙΣΜΟΣ

Τοτεμισμός (ο). Καλείται έτσι σύνολο εθίμων, δοξασιών και πράξεων, των οποίων κέντρο είναι το τοτέμ, τουτέστι σύνολο υλικών αντικειμένων, συνήθως είδη ζώων, αλλά και φυτών και αψύχων αντικειμένων. Μετά τους είδους τούτου των ζώων τα μέλη κάποιας φυλής ή πατριάς πιστεύουν εαυτούς συνδεμένους δια θρησκευτικών ή και ευρύτερων μαγικών δεσμών, επιδεικνύοντας προς αυτά ιδιαίτερο σεβασμό και θεωρούνται αυτά ως προστάτες εαυτών και της πατριάς. Μετά του είδους τούτου ως προστάτες εαυτών και της πατριάς. Τα μέλη αυτά οικειοποιούνται το όνομα του σχετικού ζώου, ανάγουν την καταγωγή της φυλής ή της πατριάς σε αυτό, μεριμνούν περί των καθ’ έκαστο αντιπροσώπων του είδους τούτου των ζώων και πιστεύουν ότι τελούν υπό την προστασία αυτού εναντίων πάσης προσβολής και άλλων κινδύνων. Το τοτέμ διακρίνεται από του φετίχ, επειδή αναφέρεται μόνον στα μέλη της απ’ αυτού καταγόμενης πάτριας, επί των οποίων εκτείνεται η δύναμη του, ενώ το φετίχ είναι σε όλους γενικά τους ανθρώπους σεβαστό και επικίνδυνο. Προς αυτούς, επειδή εμφανίζεται ως άτομο, ως μεμονωμένο αντικείμενο, εν αντιθέσει προς το τοτέμ, τ’ οποίο αναφέρεται πάντοτε σε πλήθος ομοειδών όντων, ως λ χ. σε όλους τους αετούς είδους τινός ή σε όλους τους κροκοδείλους, τις σαύρες, τους λαγούς, τα σκουλήκια. Ο όρος τοτέμ κατάγεται από την Αμερική, οπόθεν εισήχθη στην Ευρώπη κατά τον ΙΗ΄ αιώνα. Είναι ειλημμένος εκ της γλώσσας των Ινδιάνων της Βορείου Αμερικής, σημαίνει δε κυρίως είδος ή τάξη ζώων, με της οποίας συνδέεται και προς την οποία είναι συγγενής ή φυλή ή η πατριά. Το φαινόμενο όμως δεν περιορίζεται στην Αμερική αλλ’ απαντά και στην Αυστραλία. Σε αυτές τις δύο χώρες, κατέχει κεντρική σημασία για τις φυλές των αγρίων. Πλην όμως των δύο τούτων χωρών, ευρίσκομε τον τοτεμισμό και στην Αφρική, ιδία την περί τον Ισημερινό, στην Ινδία, την Πολυνησία και αλλαχού. Τινές μάλιστα των ερευνητών πιστεύουν ότι αποτελεί την βάση και της αρχαίας αιγυπτιακής θρησκείας, ενώ άλλοι νομίζουν ότι βρήκαν ίχνη του τοτεμισμού και στην θρησκεία των Ελλήνων, των Ρωμαίων και των Κελτών. Μετά εξαιρετικού ενδιαφέροντος συζητήθηκε τέλος το ζήτημα της υπάρξεως ή μη του τοτεμισμού στην θρησκεία των Σημιτών, και ιδίως των Ισραηλιτών. Μερικοί, στηριζόμενοι επί της κατά ζώων μερικές ονομασίες οικογενειών στη Παλαιά Διαθήκη, επί των Ιχνών ζωολατρίας και επί των στην αποχή από ορισμένων βρωμάτων κλπ. αναφερομένων εντολών, ισχυρίστηκαν ότι το φαινόμενο ήταν λίαν διαδεδομένο στην ισραηλιτική θρησκεία κατά την πρώτη περίοδο της ιστορίας αυτής. Ο Ισχυρισμός όμως ούτος είναι σφόδρα επισφαλής και αβέβαιος, επειδή τα τεκμήρια, επί των οποίων στηρίζεται, επιδέχονται και άλλες ερμηνείας, πολύ περισσότερο πιθανές.

Η αρχή του τοτεμισμού παραμένει μέχρι της στιγμής αβέβαια, αν μη όλως άγνωστος. Οι περί την Ιστορία των θρησκευμάτων, την εθνολογία και την λαογραφία ασχολημένοι πρόβαλαν διαφόρους περί του προβλήματος τούτου θεωρίες, των οποίων ουδεμία φαίνεται ικανοποιητική. Κατά τον Lennan τόσον το ως τοτέμ θεωρούμενο ζώο όσον και τα μέλη της πάτριας, της οποίας θεωρείται προστάτης, κατάγονται εκ της πίστεως εις κοινό πρόγονο, ο οποίος πιστεύεται ως ο γεννήτορας των τε ζώων του οικείου είδους και της πάτριας, η οποία φέρει το όνομα του ζώου του είδους τούτου. Εις τούτον απέδιδαν τιμάς ως εις τις ψυχές των νεκρών, και ακόμη μεγαλύτερες δια την μείζονα δύναμη, με της οποίες ήταν προικισμένος. Είναι λοιπόν κατά την υπόθεση αυτή ο τοτεμισμός μορφή προγονολατρείας Κατά τον Lublock και άλλους ο τοτεμισμός εξηγείται εκ της συνήθειας των αγρίων λαών να αποδίδουν στα παιδιά και στους πολεμιστές ονόματα ζώων και να καλούν αυτούς δι’ αυτών. Το άτομο ή η οικογένεια, η οποία λαμβάνει το όνομα ζώου, είναι φυσικό ότι αισθάνεται είδος τι σεβασμού προς ολόκληρο το είδος, στο οποίο ανήκει το ζώο. Εντεύθεν γεννάται στη ψυχή του αγρίου σύγχυση μεταξύ των προγόνων του και του είδους τούτου των ζώων. Ο R. Smith, αποβλέπων μάλλον στην κοινωνική σημασία του τοτεμισμού, αποπειράται να εξήγηση αυτόν εκ κάποιας συμφωνίας, εκ συμμαχίας εναντίον πολεμίων δυνάμεων, οι οποίες επεδίωκαν όπως ενώσει τους συμβαλλομένους κατά τον μάλλον σταθερό τρόπον. Η ένωση αυτή, η οποία ήταν ένωση αίματος, συντελούνταν δια της κοινής θυσίας ορισμένου ζώου. Τέλος ο Frazer εξηγεί την αλληλεγγύη, η οποία χαρακτηρίζει τον τοτεμισμό, δια των τελετών, οι οποίες ήσαν σε χρήση κατά την εκ της παιδικής στην εφηβική ηλικία μετάβαση. Όπως και αν έχει όμως το πράγμα, βέβαιο είναι ότι ο τοτεμισμός αποτελεί ιδιάζουσα μορφή της προγονολατρείας και ότι είναι συνήθης στις κατώτερες βαθμίδες του βίου της φυλής. Σε αυτές πιστεύεται ότι πρόγονος της φυλής υπήρξε οιονδήποτε ζώο, όπερ συνεζεύχθη την υπό ανθρώπινη μορφή νοούμενη μητέρα, εκ της οποίας γεννήθηκε η φυλή. Εντεύθεν επιτρέπεται να συμπεράνουμε ότι η πίστη αυτή συνέστη σε εποχή, κατά την οποία τα μεταξύ ζώου και ανθρώπου όρια δεν θεωρούνταν ανυπέρβλητα και κατά την οποίαν πίστευαν ότι τα πνεύματα είναι δυνατόν να ενσαρκώνονται και υπό μορφή ζώων. Εις πολλούς μύθους απαντούμε γάμους μεταξύ ανθρώπων και ζώων (1) . Πολλοί άγριοι ισχυρίζονται ότι ορισμένοι λ. χ περιστερά είναι συγγενής των. Άνθρωποι προικισμένοι δια μανά, μαγικής δυνάμεως, δύνανται να μεταβάλλονται σε ζώα (2). Οι βασιλείς της αρχαίας Αιγύπτου ταυτίζονται προς ορισμένα ζώα. Συνέπεια της πίστεως εκείνης, την οποία βρίσκουμε εκ τον τοτεμισμό, είναι η αγιότητα του οικείου είδους των ζώων, εν εκ των οποίων χρημάτισε ο πρόγονος της φυλής.

Οι δοξασίες και τα έθιμα, τα όποια περιλαμβάνει ο τοτεμισμός, δύνανται να θεωρηθούν από δύο απόψεις, από της θρησκευτικής, η οποία εξετάζει την σχέση των ανθρώπων προς το εαυτών τοτέμ, και από της κοινωνικής, η όποια ερευνά την σχέση των ανθρώπων των εχόντων το αυτό τοτέμ προς αλλήλους Κατά την πρώτη περίπτωση έχουμε τα ακόλουθα. Τα μέλη πατριάς τίνος φέρουν το όνομα τού κοινού αυτών τοτέμ και ισχυρίζονται ότι κατάγονται εξ αυτού. Το ζώο, όπερ πιστεύουν ως τοτέμ, θεωρείται ταμπού, απαγορευμένο, άγιο. Απαγορεύεται κατά κανόνα να φονεύουν αυτό (3) πολύ δε περισσότερο να το τρώνε αυτό. Εξαιρέσει ορισμένων περιπτώσεων λατρείας. Επίσης απαγορεύεται συνήθως να άπτωνται αυτού, να προσβλέπουν ακόμη αυτό και να αναφέρουν το όνομα του. Η ασθένεια η ο θάνατος αποτελούν την αναγκαία τιμωρία της παραβάσεως των απαγορεύσεων τούτων. Το τοτέμ εξ άλλου υπερασπίζει τα μέλη της πάτριας, το μεν μη βλάπτον αυτά, ως λ. χ ο όφις ή ο σκορπιός, το δε παρέχον εις αυτά θετική εργασία. Προς τούτο όμως δέον τα μέλη της πάτριας να καθίστανται όμοια προς τον αρχηγέτη τούτο αυτής. Διά τούτο μεταμφιέζονται, περιβάλλονται δέρματα η πτερά (4), εγχαραχτούν επί του δέρματος σχετικά σχήματα.

Λίαν σπουδαία είναι η κοινωνική σημασία του τοτέμ. Όλα τα μέλη της τοτεμικής πάτριας θεωρούσαν άλληλα συγγενή, αδελφούς η αδελφές. Υποχρεούνται εις αμοιβαία βοήθεια. Η επί του τοτέμ στηριζόμενη συγγένεια θεωρείται ισχυρότερα πάσης άλλης συγγενείας, ακόμη και της του αίματος. Διά τούτο τα μέλη του αυτού τοτέμ δεν επιτρέπεται να συνάπτουν γάμους μεταξύ των. Η πατριά κυρώνει τις απαγορεύσεις αυτές διά βαρύτατων τιμωριών. Σημειωτέο όμως ότι η τοτεμική συγγένεια είναι άλλη παρ’ άλλοις. Παρ’ άλλες φυλές επικρατεί η γραμμή της μητρός, όπως στην Βόρειο Αμερική και Αυστραλία, παρ’ άλλες τα τέκνα ανήκουν τουναντίον εις την τοτεμική φυλή του πατρός, ως πολλαχού της Αφρικής.

Στον τοτεμισμό θέλησαν να δώσουν αναγκαίο στάδιο της θρησκευτικής εξελίξεως της ανθρωπότητας. Υπέθεσαν δηλαδή ότι η πίστη ενίων φυλών περί της συγγενείας αυτών προς ορισμένα είδη ζώων αποτελεί τον πρώτον πυρήνα της θρησκείας ή τουλάχιστον το μετά τον ανιμισμό και προ του πολυθεϊσμού στάδιο. Αλλ’ η ακριβεστέρα έρευνα των δεδομένων κατέδειξε ότι ο τοτεμισμός είναι φαινόμενο πολύπλοκο, μερικό και ασταθές, ώστε να είναι αδύνατος η επ’ αυτού εποικοδόμηση θεωρίας περί θρησκείας. Έπειτα διαπιστώνεται κατά μικρό ότι ο τοτεμισμός δεν είναι κυρίως θρησκευτική έννοια, και κατ’ ακολουθία δεν είναι δυνατόν να αποτελεί την πρώτη η οιανδήποτε μορφή της θρησκείας. Τούτο δεν σημαίνει ότι δεν υφίσταται στενή σχέση μεταξύ αυτού και της θρησκείας. Η επίδραση αυτού επί των θρησκευτικών παραστάσεων δεν δύναται να αμφισβητηθεί. Αλλ’ ο χαρακτήρας αυτού είναι μάλλον κοινωνικός.

Το τοτέμ διακρίνεται σε διάφορα είδη. Η φυλή δύναται να έχει κοινό τοτέμ, όπερ συνεχίζεται από γενεάς σε γενεά. Επίσης δύναται να έχει τοτέμ και εκάτερο των φύλων, τουτέστι να υπάρχει τοτέμ δι’ όλους τους άνδρας της φυλής και έτερο τοτέμ δι’ όλες τις γυναίκες. Τέλος δεν αποκλείεται να κέκτηται τοτέμ και το καθ’ έκαστο άτομο, όπερ όμως δεν μεταβιβάζεται σε άλλους ούτε κληροδοτείται. Το τοτέμ της φυλής είναι φυσικό τω λόγω το σπουδαιότατο, αυτό δε εννοούμε όταν ομιλούμε περί τοτεμισμού.

Σημειωτέο τέλος ότι τα ζώα, τα όποια χρησιμεύουν ως τοτέμ, διακρίνουν μερικοί, μέσα στους οποίους και ο Βούντ, σε δύο μεγάλες κατηγορίας. Πρώτον σε ζώα της ψυχής, τουτέστι ζώα, τα οποία πιστεύονται ως κατοικητήρια ψυχών (5), τα οποία είναι σκουλήκια, σαύρες, μύγες και προ πάντων φίδια . Δεύτερον σε χρήσιμα ζώα, τα όποια χρησιμεύουν ως τροφή των ανθρώπων. Τούτων όμως εξαιρούνται τα κατοικίδια. Μία των διαφορών, οι οποίες υφίστανται μεταξύ τοτεμισμού και ζωολατρίας, είναι και αυτή ακριβώς, ότι ο πρώτος αναφέρεται σε κάθε είδος ζώων αδιακρίτως, ακόμη δε και σε άψυχα αντικείμενα (6), ενώ στην ζωολατρία βρίσκουμε μόνο χρήσιμα, και δηλαδή κατοικίδια ζώα, ή και αυτά, τα οποία κάνουν εντύπωση δια της ισχύς τους ή της μυστηριώδους φύσεως. Έπειτα, ο μεν τοτεμισμός συνδέει όλα τα μέλη κάποιας πάτριας προς όλους τους αντιπροσώπους ενός ολοκλήρου είδους ζώων, ενώ η ζωολατρία αναφέρεται σε ένα μόνον καθ’ έκαστο ζώο.

Σημειώσεις α.α

1. Ένας τέτοιος «τοτεμικός γάμος» μεταξύ ανθρώπων και ζώων στην ελληνική θρησκεία είναι αυτός που αναφέρει ένας νεοπαγανιστής «θεολόγος», ο Γεώργιος Τσαγκρινός, για τον θεό Διόνυσο: «Έτσι η ιερογαμία της βασίλισσας της πόλης Αθηνάς στα αρχαία Διονύσια με τον βασιλέα Ταύρο – Διόνυσο, όπως και η θυσία του ταύρου βασιλιά….» (πρβλ. Γεώργιος Τσαγκρινός, Περιοδικό Ιχώρ, τεύχος 6, άρθρο «Διονυσιακές Μυστηριακές παραδόσεις στα σύγχρονα καρναβάλια», σελ. 23)

2. Μεταμορφώσεις τέτοιες τοτεμισμού, χωρίς την «δύναμη του μανά» υπάρχουν αρκετές στην Ελληνική θρησκεία, όπως λ.χ. του Δία σε κύκνο

3. Κατάλοιπο τέτοιου ταμπού τοτέμ στην Ελληνική θρησκεία μπορεί να είναι τα «ιερά άλογα» του θεού Ηλίου για τα οποία θανατώθηκαν οι σύντροφοι του Οδυσσέα από τον Δία.

4. Η μεταμφίεση σε ζώα ως κατάλοιπο θρησκευτικού τοτεμισμού απαντάται στα σημερινά καρναβάλια αλλά και στα καρναβάλια της αρχαίας θρησκείας.

5. Θεωρίες μετεμψυχώσεως σε ζώα υποστήριξαν και οι αρχαίοι φιλόσοφοι και επαναλαμβάνουν σήμερα οι νεοθνικοί μέσα από τα χείλη του Παναγιώτη Μαρίνη: «Η ψυχή εξελίσσεται, δέχεται εγγραφές και αποκτά την συνείδηση δια επανειλημμένων μετεμψυχώσεων που αρχίζουν από το ορυκτό βασίλειο για να περάσουν στα φυτά, στα ζώα και τέλος στον άνθρωπο» . (πρβλ περιοδικό «Τρίτο Μάτι», τεύχος 95, άρθρο «Τι πιστεύει η Ελληνική μας Θρησκεία», Παναγιώτης Μαρίνης [Μέλος της Επιτροπής για την Αναγνώρισης της Ελληνικής Θρησκείας του Δωδεκαθέου] σσ. 27 – 28)

6. Βλέπε αργούς λίθους στην λατρεία των Ελλήνων

Βιβλιογραφία

01. A. Frazer, Totemism 1887

02. Του αυτού, Totemism and Exogamy 1910

03. Marillier, La place du Totemisme dans 1’ Evolution religieuse, 1897

04. Van der Leeuw, Einfoehrung in die Pheanomenologie der Religion 1925.

Πηγή: Ν. Ι . Λούβαρης, Καθηγητής της Εισαγωγής και της Ερμηνείας της Καινής Διαθήκης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τόμος Κγ΄, σσ. 135 – 136

ΦΕΤΙΧΙΣΜΟΣ

Φετίχ: κάτι (το) άψυχο, στο οποίο αποδίδεται υπερφυσική δύναμη από απολίτιστους λαούς, όπως τα χαϊμαλί κ.τ.τ., φυλακτό κατά τής βασκανίας.

Φετιχισμός (ο)· πίστη στην υπερφυσική δύναμη κάποιου αντικειμένου, όπως το φυλακτό κατά της βασκανίας. (1)

Φετιχιστής (ο)· ο ασπαζόμενος τον φετιχισμό

Εγκυκλοπαιδικά: Αντικείμενα, φαινόμενα και έμψυχα όντα τα οποία εμπνέουν στους κατά φύση ζώντας λαούς δέος και σεβασμό, καθόσον εκλαμβάνονται ως μυστηριώδη. Σε κάθε νέο, ασύνηθες, απροσδόκητο, όπως λ χ. η στροβιλιζόμενη σκόνη, παράδοξος κατά το σχήμα λίθος, υπερμεγέθης καρχαρίας, ασυνήθιστα ισχυρός άνθρωπος, διαβλέπουν κατοικούσα δύναμιν, μανά. Συνήθως όμως, όχι μόνον το απροσδόκητο και ασύνηθες, άλλα και το σύνηθες ή συχνά επαναλαμβανόμενο, εφ’ όσον είναι μυστηριώδες, προκαλεί σεβασμό και δέος, όπως η γέννηση, ο θάνατος, τα εργαλεία, τα όπλα, το πυρ, ορισμένα ζώα. Τα άψυχα αντικείμενα, τα όποια φαντάζονται οι άγριοι φορτισμένα της μανά, της δύναμης, καλούνται φετίχ. Εντεύθεν γίνεται φανερό ότι φετιχισμός είναι η λατρεία αντικειμένων φορτισμένων δύναμης. Τα φετίχ δε ταύτα αποτελούνται ή εξ απλών αντικειμένων, όπως μαργαρίτης, οστό, λίθος, ή εξ αντικειμένων τα όποια συλλέγει ο γόης, ο μάγος, ο Ιερεύς – γνώστης, όπως τρίχες, δόντια, ρίζες φυτών, ή εκ του ειδώλου θεού τίνος ή πνεύματος. Ο άνθρωπος ζητεί δύναμιν, ώστε με τη βοήθεια αυτής να πραγματοποιήσει τους σκοπούς του. Εξέρχεται προς αναζήτηση αντικειμένων, τα όποια περιέχουν αυτή την δύναμη και την οποία φέρει συνήθως μεθ’ εαυτού (2). Χαρακτηριστικό είναι όσα διηγείται Νέγρος της Αφρικής; «Όταν τις εξ ημών σχεδίαση κάποια επιχείρηση, εξέρχεται προς αναζήτηση θεού, ο οποίος να ευνοήσει αυτήν. Προς τον σκοπό τούτον εκλέγει το πρώτον τυχόν αντικείμενο, ένα λίθο, τεμάχιο ξύλου ή άλλο παραπλήσιο. Στο νέο τούτο θεό προσφέρει δώρα και υπόσχεται σε αυτόν αιώνια λατρεία εάν η επιχείρηση επιτύχει. Εφ’ όσον αυτό συμβεί, είναι φανερό ότι ανακάλυψε θεό που ευνοεί και ισχυρό, στον οποίο δεικνύει δια τούτο καθ’ εκάστη την ευγνωμοσύνη του δια θυσιών. Αλλά εάν το εγχείρημα ναυαγήσει, απορρίπτεται ο τυχαίως ευρεθείς θεός (3) ως άχρηστος και γίνεται πάλι ότι και πρότερα ήταν, απλός λίθος ή ξύλο». Σύντομο διήγημα του ποιητή Ρίλκε παρέχει την ψυχολογία του φετιχισμού : «Είμεθα εν όλω επτά αδελφοί. Έκαστος εξ ημών οφείλει να φέρει κατά σειρά ανά μία ημέρα τον θεό. Έτσι ευρίσκεται καθ’ όλη την εβδομάδα πλησίον μας και ανά πάσα στιγμή γνωρίζουμε που είναι. Πώς όμως να αποκτήσουμε αυτόν; Ουδέν τούτου απλούστερο. Παν αντικείμενο δύναται να είναι ο καλός θεός. Αρκεί μόνον να το πει κανείς σε αυτό …. Τα παιδιά συμφωνούν ως προς την δακτυλήθρα της μητρός, η οποία λάμπει ως άργυρος. Επειδή είναι ωραία, γίνεται ο καλός θεός. Όλα τον φέρουν διαδοχικώς ανά μία ημέρα έκαστον. Έως ότου τον έχασε η μικρή Μαρία . .. ».

Τα φετίχ δεν είναι μόνον κτήμα των ατόμων, τουτέστι δεν βοηθούν ως κέντρα της μανά μόνον τα καθ’ έκαστο άτομα, άλλα και την οικογένεια, ακόμη και αυτό το κράτος. Η δύναμη της οικογενείας, της φυλής και του κράτους συγκεντρώνεται και αυτή σε ορισμένο αντικείμενο και συνδέεται μετ’ αυτού. Στις μαλαϊκές οικογένειες του Ινδικού αρχιπελάγους κληροδοτούνται από γενιά σε γενιά τα πουσάκα, ανάξια λόγου αντικείμενα παντός είδους, ως Ιερά παρακαταθήκη προστατεύουσα και βοηθούσα τα μέλη αυτών. Ενδύματα και όπλα κέκτηνται μεγάλη σημασία στον γερμανικό θρύλο, θεωρούμενα φορείς τής μυστηριώδους δυνάμεως και πηγές ευτυχίας (4). Τοιούτο φετίχ, αλλά ανήκον στο κράτος, είναι το παλλάδιο, από του οποίου εξαρτάται η σωτηρία της Τροίας. Επίσης οι κάτοικοι του Ινδικού αρχιπελάγους συνδέουν την σωτηρία της φυλής προς ορισμένα αντικείμενα, τα κιμπεσαράν, στα οποία συγκεντρώνεται η δύναμη του κράτους. Αρκεί να αφαίρεση τις αυτά, ως συνέβη κατά κάποια επανάσταση, κατά την οποίαν κατόρθωσαν οι Ολλανδοί να γίνουν κάτοχοι αυτών, ίνα συντριβή η αυτοπεποίθηση της φυλής και αφανισθεί πάσα αντίσταση. Την αυτήν σημασία εκέκτηντο τα insignia του αγίου ρωμαϊκού κράτους και τα pignora imperii της αρχαίας Ρώμης. Σε όλα ταύτα ενοικεί μαγική δύναμις, ως εξ άλλου και στα όπλα και τα ποικίλα εργαλεία της γεωργίας, της αλιείας και της θήρας, στα όποια προσφέρονται θυσίες.

Στην κατηγορία των φετίχ υπάγονται και τα φυλακτά, τα οποία απαντούν παρά πολλοί λαοί και καθ’ όλους τους αιώνες. Ακόμη και οι άνθρωποι του παρόντος αισθάνονται την ανάγκη της προστασίας δι’ ενεργείας, η οποία είναι πλησίον αυτών. Κατά τον τελευταίο Παγκόσμιο πόλεμο ήταν στο Παρίσι πολύ ζωηρό το εμπόριο υάλινων χανδρών, οι οποίες πιστεύονταν ότι προφυλάττουν από των γερμανικών βομβών. Προστατευτική ενέργεια ασκεί και το μικρό ομοίωμα της άρκτου, το όποιον φέρουν πολλαχού οι αεροπόροι.

Σημειώσεις α.α.

1. Σήμερα ένεκα «μόδας», τα φυλακτά κατά της βασκανίας έχουν αντικατασταθεί προς το «τερπνότερο» από ποικιλία άλλων συμβόλων – κοσμημάτων, που κρέμονται στον λαιμό, ιδίως νεαρών σε ηλικία ατόμων. Σε άλλες περιπτώσεις, ιδίως κατά την περίοδο πολεμικών συγκρούσεων, σε φυλακτά μετατρέπονται μια σειρά τυχαίων ή προσωπικών αντικειμένων που αποτελούν λ.χ. το «γούρι» του πληρώματος ενός αεροσκάφους, ενός υποβρυχίου ή ενός άρματος μάχης.

2. Αντίθετα στην Ορθόδοξη θεολογία τα «θαυματουργά αντικείμενα» δεν έχουν δικές τους υπερφυσικές ιδιότητες, Μόνο ο ίδιος ο Θεός που τα περιζώνει με την χάρη Του μπορεί αν θελήσει να επιφέρει θαύμα στον ζητούντα σε αυτά. Η χάρη του Θεού μπορεί να είναι μεγαλύτερη σε ένα αντικείμενο π.χ. ένα εικόνισμα από ότι σε ένα άλλο διότι μπορεί λ.χ. ο ζωγράφος που ζωγράφισε ένα εικόνισμα της Παναγίας νηστεύοντας και προσευχόμενος να ήταν περισσότερο αγαπητός στον Θεό από ότι ένας που ζωγράφισε έναν άλλον απλά για να κερδίσει πουλώντας τον. Αντικείμενα δε Αγίων, όπως τα πασούμια του Αγίου Σπυρίδωνος Τριμυθούντος, λαμβάνουν χάρη από το ίδιο το σώμα του Αγίου εις τον οποίο εν ζωή κατοικούσε το Άγιο Πνεύμα (Κατά Λουκά, Κεφ. Ιζ΄ «21 οὐδὲ ἐροῦσιν ἰδοὺ ὧδε ἤ ἰδοὺ ἐκεῖ· ἰδοὺ γὰρ ἡ βασιλεία τοῦ Θεοῦ ἐντὸς ὑμῶν ἐστιν.», Κατά Ιωάννη, Κεφ Ιδ΄ «17 τὸ Πνεῦμα τῆς ἀληθείας, ὃ ὁ κόσμος οὐ δύναται λαβεῖν, ὅτι οὐ θεωρεῖ αὐτὸ οὐδὲ γινώσκει αὐτὸ· ὑμεῖς δὲ γινώσκετε αὐτό, ὅτι παρ’ ὑμῖν μένει καὶ ἐν ὑμῖν ἔσται.») και μετά θάνατον περιζώνεται από την χάρη Του. Αυτός είναι και ο βασικός λόγος για τον οποίο νέα πασούμια φοριούνται στο λείψανο του ίδιου Αγίου ανά τακτά χρονικά διαστήματα, αφαιρούνται και τεμαχίζονται σε μικρά κομμάτια για την δημιουργία φυλαχτών. Ευαγγελικά η χάρη του Θεού εις αλλοίωση της φυσικής κατάστασης τεκμηριώνεται από το Κατά Ματθαίον, Κεφ. Θ΄ «20 Καὶ ἰδοὺ γυνὴ, αἱμορροοῦσα δώδεκα ἔτη, προσελθοῦσα ὄπισθεν ἥψατο τοῦ κρασπέδου τοῦ ἱματίου αὐτοῦ· 21 ἔλεγεν γὰρ ἐν ἑαυτῇ, Ἐὰν μόνον ἅψωμαι τοῦ ἱματίου αὐτοῦ, σωθήσομαι. 22 ὁ δὲ Ἰησοῦς ἐπιστραφεὶς καὶ ἰδὼν αὐτὴν εἶπε· Θάρσει, θύγατερ· ἡ πίστις σου σέσωκέ σε. καὶ ἐσώθη ἡ γυνὴ ἀπὸ τῆς ὥρας ἐκείνης.»

3. Διαφορετικά στην Ορθόδοξη θεολογία το θαύμα δεν επέρχεται κάθε φορά εξ ανάγκης, αλλά εναπόκεινται τόσο στην βούληση του αιτούντος όσο και στην ελεύθερη βούληση και σοφία του Θεού με σκοπό την Σωτηρία του πρώτου.

4. Ο Γερμανικός θρύλος και ο φετιχισμός έχουν επηρεάσει τον ελληνικό «ναζιστικό» νεοπαγανισμό, όπως αυτός προκύπτει από την πένα του Ιωάννη Χαραλαμπόπουλου.

Πηγή: Λούβαρης Ν.Ι., Καθηγητής της Εισαγωγής της Ερμηνείας της Καινής Διαθήκης στο Πανεπιστήμιο των Αθηνών, Μεγάλη Ελληνική Εγκυκλοπαίδεια, τόμος Κγ΄, σελ. 904

Αναρτήθηκε στις Ναρκωτικές ουσίες στις αρχαίες εθνικές θρησκείες. Ετικέτες: . Δεν επιτρέπεται σχολιασμός στο Ναρκωτικές ουσίες στις αρχαίες εθνικές θρησκείες
Αρέσει σε %d bloggers: